Balkan, Balkan! Zanimljivosti

Festivali i Këngës: Sanremo na albanski način

U subotu 23. decembra Albanija će izabrati svog 15. evrovizijskog predstavnika na tradicionalnoj muzičkoj manifestaciji Festivali i Këngës, odn. „Festival pesama”. Ovaj događaj je, međutim, mnogo više od izbora evrovizijskog predstavnika – u muzičkom smislu, taj festival je sinonim za tradiciju i svečanost. Sanremo na albanski način.

Festivali i Këngës će se od 21. do 23. decembra održati 56. put. Posle italijanskog Sanrema i Pesme Evrovizije, ovaj festival je treći po dugovečnosti i neprekidnosti održavanja u Evropi. Prvi „Festival pesama” održan je davne 1962. godine u organizaciji albanske radio-televizije RTSH (Radio Televizioni Shqiptar), koja i dan-danas priređuje oko gregorijanskog Božića centralni muzički događaj u Albaniji.

Za razliku od mnogih današnjih istih ili sličnih muzičkih formata, Festivali i Këngës je specifičan po tome što je tokom decenija očuvao tradiciju: na njemu mogu učestvovati isključivo albanski izvođači i autori, peva se uživo, pobednik se uglavnom određuje glasovima žirija, a simfonijski orkestar, koji je jedino još opstao na Sanremu, uživo izvodi takmičarske pesme, uz podršku matrice, ako izvođač tako želi.

Reklo bi se – staromodan događaj.

Možda on to i jeste, ali opstanak festivala uprkos novim, savremenim trendovima, veliki rejting gledanosti i njegovo isticanje kao centralni muzički događaj u Albaniji – pobijaju svaku predrasudu o staromodnosti.

Počeci

Festivali i Këngës je, poput pomenute Pesme Evrovizije, Sanrema i brojnih domaćih festivala koje naša malo starija publika pamti, a koji su tokom poslednje dve i po decenije listom nestajali jedan po jedan, oformljen kao festival popularne muzike u Albaniji, a prvih godina postojala je samo radijska prezentacija pesama.

Teme o kojima su pevali učesnici varirale su tokom decenija i prilagođavale se društvenim, a posebno političkim prilikama tokom 70-ih, 80-ih i 90-ih godina, da bi ulaskom u 21. vek ljubav bila centralni motiv u tekstovima festivalskih kompozicija. U suštini, bez obzira na period, tekst pesama bio je i ostao najistaknutiji zaštitni znak, često odlučujući faktor prilikom proglašenja pobednika.

Muzika pod patronatom politike

Albanija je nakon drugog svetskog rata postala zatvorena komunistička, represivna država kojom je rukovodio diktator Enver Hodža. Samim tim, elementarne ljudske slobode bile su sputavane, a to se odražavalo i na umetnost. Ni Festivali i Këngës nije bio toga pošteđen, a prekretnica se dogodila 1972. godine.

Vladajuća Komunistička partija Albanije imala je snažan uticaj na razvoj samog festivala, kontrolišući tako poruke koje su pesmama bile prenošene, pa se neretko događalo da pevači pevaju o idealima komunističkog društvenog sistema. Uprkos tome, do 1972. godine mahom su preovladavale neke opšte i neutralne teme. Ipak, te godine je Enver Hodža, nakon što je održan 11. „Festival pesama”, organizatore proglasio „neprijateljima naroda”, nepravedno ih optužujući da ugrožavaju zemlju nemoralnim porukama u pesmama i nastupima pojedinih izvođača.

IZA REŠETAKA
Rukovodstvo televizije i festivala osuđeno je na 16 godina robije, a mnogim drugima je trajno zabranjeno da rade na televiziji, ili su deportovani u druge manje albanske gradove. Ova kazna bila je „primer” budućim organizatorima takmičenja, a pisac Skifter Keliči napisao je čak knjigu o ovom događaju.

Stoga je Komunistička partija Albanije nametnula strogu cenzuru, ne dopustivši da se na takmičenju nađe bilo šta što se, prema njihovim standardima, smatra neprikladnim. Pravila su se čak odnosila i na garderobu koju su umetnici smeli da nose, kako bi se ograničilo njihovo kretanje na bini.

Taj period ekstremnog pritiska i stroge cenzure trajao je sve do 1984. godine, kada je Enver Hodža preminuo, pa su u tom periodu izvođači mahom pevali o razvoju zemlje, napretku vlade i njihovim glavnim figurama. Tako postoje osnovane sumnje da je albanska vlada intervenisala 1980. godine da pobedi pesma Naši ilegalni prijatelji umesto numere Ljudi jutra, pod izgovorom da ova druga aludira na „intelektualno buđenje i prosvetiteljske ideje”. Stihovi te pesme glase:

Generacije već dugo sanjaju ovakvo buđenje… Sa suncem u srcima, svetlom u očima, među jutarnjim vetrom, generacije rastu, posejane kao pšenica… Novi dani dolaze…

Pesma koja je te godine pobedila govorila je o tajnim, prijateljskim odnosima među partizanima u jeku borbe protiv nacista.

Iako je Enver Hodža umro 1984. godine, njegova supruga Nedžmije Hožda bila je i dalje snažna figura u Albaniji, pa se tako veruje da je direktno uticala na izbor pobednika 1987. godine. Naime, pobednik je trebalo da bude Kozma Duši, a tek nekoliko minuta pre nego što će žiri objaviti svoju konačnu odluku, Nedžmije je izjavila da ne želi da njegova pesma bude pobednička, pa je proglašen drugi pobednik. Bile su to sestre Irma i Eranda Libohova koje su izvodile numeru Neću ga zaboraviti.

Mada pobednička pesma zvuči moderno i mladalački za taj period, aluzije u naslovu pesme su jasne, te se važnost teksta i ovde dokazuje.

httpv://youtu.be/SHeLbmwB-DU

Period oslobađanja

Albanija je raskrstila s komunističkim sistemom tek 1992. godine, ali su se već od 1988. na festivalu mogle čuti kompozicije s lagodnijim i slobodnijim temama. Zapravo, već nakon smrti Envera Hodže, cenzura je „olabavila”; neki novi pevači koji su pevali o ljubavi postali su omiljeni kod publike, a drugi su, pak, svojim progresivnim i liberalnijim pristupom, poput pomenute Irme Libohove, motivisali mlade. Na festivalu se u drugoj polovini 80-ih pojavljuju i rok grupe koje su svojim pristupom imale uticaj na albansku rok scenu i novu pokretačku snagu društva.

Treba ipak reći da je to bila planirana liberalizacija koja je sve vreme imala nečujnu saglasnost rukovodstva Komunističke partije, prvenstveno kao rezultat njihovog shvatanja da su dani komunizma u istočnoj Evropi odbrojani. Opšta javnost je, međutim, bila manje svesna takvih promena i nepoverljiva prema novinama, što je imalo zbunjujući efekat, izazivajući istovremeno i bes i nadu.

Devedesetih godina se na festival preslikavao društveno-politički momenat u celoj Evropi – period ujedinjenja i najava tranzicije, a krajem 90-ih, s problemom i ratnim sukobom na Kosovu, pojedini izvođači su imali pesme anti-ratne i humanitarne sadržine, pa je jedna takva pobedila 1998. godine u izvođenju albanske pevačice s Kosova.

Festivali i Këngës se od 1989. godine održava u Palati kongresa u Tirani, koja je otvorena 1986. godine za potrebe albanske radničke partije i njenih aktivnosti. Ima kapacitet 2.100 gledalaca, a izgrađena je u tipičnom „staljinističkom stilu”, kako bi se uklopila u okolnu arhitekturu. Do tada, festival se od 1969. održavao u dvorani Narodnog pozorišta, opere i baleta Albanije, a pre toga u koncertnoj dvorani ILA. Najviše pobeda ima pevačica Vače Zelja – čak 11!

XXI vek i evrovizijska era

Novi milenijum i nova era načinili su novi udar na festival modernijim trendovima i formatima. Festivali i Këngës je izgubio trku sa sličnim festivalom u organizaciji gledanije komercijalne televizije, a pojava muzičkih talent-šou takmičenja dodatno je uticala na slabo interesovanje izvođača. Ipak, jedna mlada i talentovana devojka ponovo je probudila stare emocije prema „Festivalu pesama” u javnosti.

Naime, simpatična Anjeza Šahini je 2003, nekoliko meseci pre 42. Festivala, pobedila u vrlo gledanom šou Idol, pa je učešće na tradicionalnom muzičkom događaju u decembru izazvalo veliku pažnju javnosti.

Radio-televizija Albanije je, dodatno, napravila pun pogodak kada je odlučila da njihov festival bude izborni za Pesmu Evrovizije, kojoj se Albanija priključila 2004. godine. Anjeza je pobedila s numerom Slika tebe i time stekla pravo da prvi put predstavi svoju zemlju, u muzičkom smislu, široj evropskoj javnosti.

httpv://youtu.be/AkhxPCEClck

Anjeza je na Evrosongu u Istanbulu te godine svojoj zemlji donela ne samo plasman u finale već i visoko 7. mesto, što je bio izuzetno zapažen rezultat za zemlju koja je debitovala. Taj plasman povećao je i povratio interesovanje kako albanske, tako i šire evropske javnosti, posebno evrovizijskih fanova, koji prate svakog decembra takmičenje preko interneta.

Organizatori se trude da poslednjih godina program upotpune i gostujućim izvođačima – to su uglavnom domaće muzičke zvezde, glumci, ličnosti iz javnog i kulturnog života Albanije, ali i iz inostranstva, poput evrovizijskih pobednika ili učesnika Sanrema, budući da je italijanska muzika popularna kod naših južnih suseda..

Festivali i Këngës je obično i prva evrovizijska selekcija u novoj sezoni, kada se određuje i izvođač i pobednik. Međutim, originalne pobedničke pesme se najčešće rearanžiraju, skraćuju na evrovizijska tri minuta, produkcijski dorađuju i prevode na engleski jezik – od dosadašnjih 14 učešća, samo četiri puta se na evrovizijskoj bini čuo albanski jezik.

Izvesno su određene kompozicije bile mnogo kvalitetnije, nego što je plasman na Evrosongu kasnije pokazao. Ipak, tek polovina od dasadašnjih 14 predstavnika pevalo je u evrovizijskom finalu, a najbolji rezultat – 5. mesto – postigla je 2012. u Bakuu Rona Nišliju, pevačica s Kosova, s kompozicijom Suus.

httpv://youtu.be/QeBL2UHhyEc

Albanski „Festival pesama” ni poslednjih godina nije imun na skandale različitog značaja, a kritičari, u koje spadaju i sami izvođači, najviše spočitavaju nedovoljnu transparentnost u procesu izbora pesama, odsustvo glasanja publike koje još uvek nije zaživelo na uobičajen način putem telefona, navodnu korumpiranost i sukob interesa, bilo kod organizatora, bilo kod članova žirija, bilo kod izvođača i slično, skrivene rezultate glasanja, budući da se događalo da pobednik jednostavno bude proglašen, bez objave bodova, i slično…

Bez obzira na sve prilike i neprilike koje su decenijama unazad pratile ovaj festival, Albanija ima nešto što je u Srbiji tek misaona imenica – muzički festival koji neprekidno traje 56 godina, koji poslednjih godina tehnički i produkcijski napreduje, na kojem orkestar uživo izvodi sve takmičarske pesme, scenografiju koja je iz godine u godine sve lepša i možda najvažnije – stalnost, tradiciju i prestiž, koju od 2004. godine upotpunjuje evrovizijska priča.

httpv://youtu.be/90211t4A9wk

Oznake